Słowniczek 📖

Proste wyjaśnienie tego, czym jest jakość powietrza i co oznaczają poszczególne wskaźniki.

PM2.5

Drobny pył zawieszony µg/m³

PM2.5 to mikroskopijne cząsteczki kurzu, sadzy i spalin o średnicy mniejszej niż 2,5 mikrometra — to ponad 20 razy mniej niż grubość ludzkiego włosa.

Są na tyle małe, że wnikają głęboko do płuc, a nawet do krwi. To najniebezpieczniejszy wskaźnik spośród wszystkich mierzonych — długotrwałe narażenie zwiększa ryzyko chorób serca i płuc.

Główne źródła: piece i kotły na węgiel i drewno (tzw. smog zimowy), spaliny samochodowe, przemysł.

💡 Wyobraź sobie: gdy palisz drewnem w kominku bez filtra, do powietrza trafiają miliony takich cząsteczek. Właśnie dlatego zimowe poranki w polskich miastach bywają najgorsze.

PM10

Gruby pył zawieszony µg/m³

PM10 to nieco większe cząsteczki pyłu — do 10 mikrometrów. Zatrzymują się w górnych drogach oddechowych, ale przy wysokich stężeniach powodują kaszel, podrażnienie oczu i zaostrzają astmę.

Główne źródła: podobnie jak PM2.5 — spalanie paliw stałych, ale też pyłek roślin, piasek z dróg i ścieranie opon.

💡 Ciekawostka: PM10 i PM2.5 często występują razem. Jeśli PM2.5 jest złe, PM10 prawie zawsze też.

NO₂

Dwutlenek azotu µg/m³

NO₂ (dwutlenek azotu) to bezbarwny gaz z charakterystycznym ostrym zapachem. Podrażnia drogi oddechowe — przy wysokich stężeniach może wywołać kaszel i duszność, a przy długotrwałym narażeniu zwiększa podatność na infekcje.

Główne źródła: silniki spalinowe (szczególnie Diesla), elektrownie, przemysł chemiczny. W miastach za NO₂ odpowiada głównie ruch drogowy.

💡 Wyobraź sobie: stoisz na skrzyżowaniu przy czerwonym świetle i czujesz spaliny. To właśnie głównie NO₂.

SO₂

Dwutlenek siarki µg/m³

SO₂ (dwutlenek siarki) to ostry, gryzący gaz. W Polsce jego stężenie wyraźnie spadło przez ostatnie 30 lat — dzięki odsiarczaniu węgla i przejściu na gaz. Nadal jednak pojawia się przy domowym spalaniu taniego, zasiarkonego węgla.

Powoduje kaszel i podrażnienie gardła, a w dużych ilościach może wywoływać skurcz oskrzeli. W kontakcie z wilgocią tworzy kwas siarkowy — czyli kwaśne deszcze.

Główne źródła: elektrownie węglowe, piece domowe, przemysł ciężki.

💡 Ciekawostka: dawniej stężenia SO₂ w polskich miastach były kilkanaście razy wyższe niż dziś. To jeden z największych sukcesów w walce o czyste powietrze.

O₃

Ozon przyziemny µg/m³

O₃ (ozon) w górnych warstwach atmosfery chroni nas przed promieniowaniem UV — i to dobrze. Problem pojawia się, gdy ozon powstaje tuż przy ziemi — wtedy jest szkodliwy.

Przyziemny ozon powstaje w reakcji chemicznej spalin i tlenków azotu z promieniowaniem słonecznym. Dlatego jest problemem latem, w słoneczne dni — odwrotnie niż pył, który doskwiera zimą.

Powoduje podrażnienie oczu, kaszel, duszności. Szczególnie niebezpieczny dla astmatyków i dzieci.

💡 Wyobraź sobie: letni upał w centrum miasta + korek samochodowy + ostre słońce = idealne warunki do powstawania ozonu przyziemnego.

Normy i linie odniesienia na wykresach

Na wykresach w aplikacji widoczne są dwie poziome linie przerywane. Oto co oznaczają:

Linia	Co to jest?	Wartość dla PM2.5	Wartość dla PM10
WHO 15	Wytyczna Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) z 2021 roku. Najbardziej restrykcyjny poziom — poniżej tej wartości ryzyko zdrowotne jest minimalne.	15 µg/m³	45 µg/m³
UE 25	Obowiązująca norma Unii Europejskiej. Oficjalny limit prawny, którego przekroczenie zobowiązuje państwa do działań naprawczych.	25 µg/m³	50 µg/m³

💡 Dlaczego są dwie normy? WHO ustala wytyczne na podstawie czystej nauki — ile zanieczyszczeń jest bezpiecznych dla zdrowia. UE ustala prawo, biorąc pod uwagę też realia gospodarcze i techniczne. Dlatego norma UE jest mniej rygorystyczna niż zalecenie WHO.

Skala oceny jakości powietrza

Aplikacja używa polskiej skali indeksu jakości powietrza GIOŚ — tej samej, którą stosuje rządowy serwis powietrze.gios.gov.pl. Każdemu miastu i zanieczyszczeniu przypisywana jest jedna z poniższych kategorii:

Kategoria	Co to oznacza?	Zalecenia
Bardzo dobry	Powietrze czyste. Stężenia zanieczyszczeń bardzo niskie.	Brak ograniczeń. Idealne warunki do aktywności na zewnątrz.
Dobry	Powietrze dobrej jakości.	Można swobodnie przebywać na zewnątrz.
Umiarkowany	Podwyższone stężenia — wyczuwalne przez wrażliwe osoby.	Osoby z astmą lub chorobami serca powinny ograniczyć wysiłek.
Dostateczny	Znaczące stężenia. Wpływ na zdrowie odczuwalny.	Ogranicz długotrwały pobyt na zewnątrz. Dzieci i seniorzy powinni zostać w domu.
Zły	Wysokie stężenia. Zdrowie zagrożone u każdego.	Unikaj wychodzenia. Zamknij okna. Używaj maseczki N95/FFP2.
Bardzo zły	Bardzo wysokie stężenia. Poważne ryzyko zdrowotne.	Zostań w domu, zamknij szczelnie okna. Osoby wrażliwe nie powinny wychodzić w żadnym przypadku.

Skąd pochodzą dane?

Wszystkie dane pobierane są na bieżąco z oficjalnego API Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ) — tej samej instytucji, która zarządza rządowym serwisem powietrze.gios.gov.pl.

Dane są aktualizowane co godzinę przez stacje pomiarowe rozsiane po całej Polsce. Czyste Niebo prezentuje je w czytelnej formie — bez reklam i bez zbędnych kliknięć.

Masz pytania lub uwagi? Napisz na biuro@czysteniebo.org